Iamd1’s Scribbling Desk

Posts Tagged ‘Waray Literature

PANGITA KAN PEDRO PENDUKO

     An lamesa puno na hin kalibrohan. An basurahan ha ligid hini punopunoan na hin mga kinumo nga papel. An waray la kapupuno an papel nga naghihinulat nga pagsuratan ko han istorya mahitungod hin tawo nga alid-agid han bayani han aton metolohiya nga hi Pedro Penduko. Dinhi igbabase an pinal ko nga grado han ginkukuha ko nga kurso. Matatapos na ako han hataas nga pag-aradman ha literatura han Pilipinas yana nga Marso 1970.

      Damo nga kalibrohan han istorya han aton nasod, mga kopya hin Liwayway magasin og komiks nga may mga susumaton kan Pedro Penduko an nagtatarambak ha lamesa ko ha dormitoryo. Kinahanglanon ko maghalikwat diri la tungod ha iya, pati na han mga kilala nga bayani naton han naglabay ngan yana nga panahon.

     Hi Pedro, bayani la ha susumaton – anak han imahenasyon hin paragsurat. Gindasig an pagkamaisog makig-away han mga maraogdaog nga kahayopan og mga madarahog nga diri sugad ha aton. Nagpipinamiling ako han tawo nga may mga tuod nga binuhatan para han kaupayan han igkasitawo. 

     Usa la an akon napapanhunahunaan – hi Andres Bonifacio, an binansagan nga bayani han mga kablas hadton naglabay nga panahon han Kastila; tawo nga waray hadlok nga nakikipag-away para han mga katungod han Pilipino.

     Magtitikang na ako pagsurat han pagtawaga ha akon pagbaton han telepono.

     “Mia, iday, pagmaka-ulian anay,” an tingog ni Mama nababaraka. “Tikamatay na hi im Tatay Pendo. Duro it pagpinangita ha imo.”

      Waray ko kapugngi an ak pagkaurit han pagbaton ko. “Hay, kay ano ako man? Di man ak doktora nga makakabulong ha iya.”

      “Day, kalimti na gad iton nga im pagkasina. Amo la ini it iya hinahangyo ha imo.”

      Kinagat ko an ak im-im para diri ko maluwas an makakasakit nga mga pulong. Napausa ako nga hadto mismo, nangigbaw an mga mag-upay ko nga hinumduman han gimamanghuri nga bugto han akon Papa.

     “Hello, Mia – ada ka pa?”

     “ O, sigi, Ma. Mapalit ako hin tiket yana dayon. Tapo-a ako buwas hit aga.”

     Hadto nga gab-i, waray ako hingaturog dayon kay nanumbalik an mga panhitabo duha katuig na nga naglabay. Panhitabo nga nagpabalik ha akon pag-eskwela.

     Inuli ako tikang ha opisina hadto nga kulop. Naabtan ko an ak mga kag-anak ngan hi Tatay Pendo nga nagmemeryenda ha kumidor. Kahoman ko pangamen ha ira, hi Mama kinadto ha kusina, ngan an akon bata nagyakan.

     “Ano inin hinbabatian ko nga mamamalayi daw hira Primo hit Sabado?”

     “Amo iton it amon plano. Kay ano?” an baton ko.

     “Iday, pahawid anay, ayaw pagdali-dali pagminyo. Bata ka pa, mahusay ngan baltok. Harayo pa it imo maaabot.”

      Nakatawa ako ngan dalidali siniring, “Hi ‘Tay Pendo gud. Hiya na an akon pinili. Naghihigugmaay kami.”

     “Marianella, damo pa it turutuhay nga im hitatad-an. Angan-angan la.”

     Nasabot ako nga kun tawagon na ako hit ak bug-os nga ngaran, baga na iton hin ultimatum nga kinahanglang ko gud pagsundon. Siniplatan ko hi Papa nga waray sabasaba, pero nakikit-an  ha iya pamahungpahong an iya pag-alagad han iya manghod. Bispa man, waray mawara ha akon panhunahuna nga baga’n mas nangungusog an akon bata pagkontra han akon desisyon. Sanglit inatubang ko hiya.

    “Ano ba naman, diri man kamo naintiendi hit akon binabati. Labi na ikaw, ‘Tay Pendo. Di ba desesiete ka pa la nag-asawa hin katorse anyos nga babaye? Kun nadiri kamo kay an iya apoy ngan amay mga traydor hadton tiyempo guera, nakalabay na iton. Labot pa, nakabolos ka man ha ira kay pinatay hira niyo nga mga guerilya.”

     An iya nawong namula, baga’n naghikatuok. Ginhiramhiram an permi niya sul-ot nga bulawan nga kasingkasing nga bitay han iya kwentas. Waray makagsaba an kinahahadlokan han mga criminal ngan mga maglabad ha amon bungto – ang bantugan nga maisog nga hipe han polisiya nga hi Kapitan Pedro ‘Pendo’ San Gabriel.  

      “Basta, panhunahunaa hin maupay.” Amo la an ginyakan ngan linakat na hiya.

     Damo an ak kapatoran labi na an akon kaidad nga babaye nga nangurotob kay bangin hira magkaaapal. Gutiay la an nagpapasipara pangunsoylo ha ira kay hi Tatay Pendo waray hunong pagbinantay. Kun tipangarasawa na, iimbestigahon anay sugad hin suspetsado nga criminal an lalaki. Waray ko maisip nga iya gihapon ako pagsusugaron, kay ako man an iya pinalabi nga pag-umangkon.

      Kahuman han pera kaadlaw nga pamoruotbuot upod na ang pagtinangis han igsasalikway nga gugma, gin utod ko an relasyon namon ni Primo ngan binalik pag-eskwela.

     Agahay pa pag-abot ko ha Tacloban. Diniretso anay kami ni Mama ha ospital. An ak bata hilarum an katurog. Bag-o pa la hiya gintagan hin morpina kay duro an iya araba han kaul-ol han iya pamati. An iya kinabuhi inihap na an oras. Haros nasudlan na han kanser an tibuok nga lawas.     Makuri pagkinita ha iya nga nakaratay ha kama. Tikang han ak pagkabata, hiya na an akon ini-idolo. Maupay an iya tindog, gwapo ngan baga hin diri nahihilabtan han panahon nawong ngan lawas.

     Makalolooy pagkit-on an bantogan nga guerilya hadton tiyempo Hapon. Ginasa, nangolobot an nawong ngan namusag an nagtitikanipis nga buhok. An kwentas nga may bitay nga bulawan nga kasingkasing, waray na ha iya liog.

     Nanguli anay kami ni Mama ngan namahaw. Nag inintremis ako para gumaan an amon masolob-on nga pamati.

     “Ma, kay ano di na sul-ot ni ‘Tay Pendo an iya kwentas? Bangin grinabe hiya kay hinukas niya ini.”

     Ha mga uroistorya han am pamilya pati na han mga taga-Burawen kung diin nangungokoy an kadam-an han amon kauropdan – adto nga bitay asya an agimat nga nagsasalipod han ak bata kan kamatayan. Bisan damo an nakakaingkwentro nga kaaway, di gud hiya hinsasakban.

    Seryoso nga binaton ako ni Mama, “Porbida ka, nagpapatawa ka pa bisan sugad na it kahimtang ni Pendo. Pero maupay nga ginsiring mo iton. Nahihinumduman mo ba an istorya han iya gin agi-an hadton guera?”

    Ha isip ko, hin-o ba an mangangalimot han istorya nga naiiba hit kadam-an. Nakikit-an ko ini yana sugad hin eksena ha pelikula.

   

     Mayo, 1943. Tiyempo guera – an Hapones nga militar naghahadi-hadi ha tibuok nga nasod. An bungtohanon han Burawen, bisan asya na adto an kahimtang, nagmamalahimo nga magkaada hin normal nga kinabuhi. An mga kinaandan nga pagsaorog han mga piyesta labi na an Santacruzan, hinihimo gihapon.

     Nakit-an ni Pendo didto han sarayaw ha plaza an mestisahon nga katorse anyos nga hi Himaya, an Reyna Elena hadto nga tuig. An ira pagkasangkay inabot ha paghigugmaay. Duro an pagbinantay niya han minayoyo kay damo an naruruyag hini, bisan an mga Hapon nga sundalo. Sinusundan niya an daragita kun nagawas  ha ira panimalay, labi na kun naglalaba ha salog han Daguitan.

    Usa ka adlaw, waray na kitaa ha sawang an duha kay nag-tampo na hira nga magtiayon. Inukoy hira didto han payag ha tiilan han bukid nga gintatag-iya han iya amay. Nag-uma hiya, nananum hin mga duma, utanon ngan kakahoyan. Hi Himaya naman, nagbuhi hin baboy ngan manok, ngan naghimo hin hardin hin maghusay nga kabukaran ha atubangan han ira payag. Murayaw ngan malipayon an ira kahimtang. Han katawo han ira puya, hindugangan pa ini nga kalipay.

     An mga kasangkayan ni Pendo, nabisita ha iya usahay. Samtang nagtatagayay hin bahalina, duro an ira pag-inimbitar ha iya nga bumulig han mga guerilya pagsupak han Hapon. Waray hira sarabutan nga maiha na hiya miyembro han mga Hukbalahap nga nagproprotekta han kabaryohan harani ha ira. Nahatag pati hiya hin pagkaon ngan masisirongan nira kun hin aabtan hin kagab-ihon didto. Sekreto la ini nga iya binubuhat kay di niya karuyag nga pagdumtan an iya kabugtoan ha sawang.

     Napasawang hira kun adlaw han tabo, namamaligya han ira produkto. Han bulan han Oktubre 1944, damo na an huringhuring ha merkado nga tiabot na hi Heneral MacArthur ngan naiihap na an adlaw han paghayawhayaw han mga Hapones. Han tipauli na hira, dinaop an sangkay ni Pendo. Nag-istorya hira didto han mingaw nga parte han merkado. Kinabuwasan, pinakianhan niya hi Himaya kun maupod hiya ha sawang. Binaribad ini kay bibisitahon hiya han iya kag-anak hat’ nga aga. Sanglit, nag-usahan la hi Pendo paglugsong.

     Nakipagkita hiya han iya sangkay nga kasabot didto ha gawas han munisipyo. May kwenta kolum nga nahihitabo. Ginlinya an mga suspetsado nga guerilya. An mga nakasul-ot hin sako ha ulo, an kinahahadlokan nga igkasi Pilipino nga tinawag nga Makapili – nagpipinanudlok na han kinikilala nga guerilya. Nagpabutnga hi Pendo ngan han iya sangkay didto han kadam-an nga magkirita. An ira misyon, pagkilala kun hin-o an mga Makapili. Papagbayaron ini hira han ira katraydoran.

     Ginsiko hiya han kaupod ngan hinuringan, “Di ba hi Julian iton nga aada hit linya han napili?”

     Ginkinita niya hin maupay an mga nakalinya.  “Birat han ira iroy! Magbabayad ini nga mga kagwang!” ngan nagdalidali paghulbot han iya tinago nga pusil.    

     Duro an hawid ha hiya han kaupod. Paglabay hin pera ka minuto, naghinayhinay hira pangiwas ha plaza. May ideya na hira kun hino an mga Makapili. Kinadto hira han balay han dako-dako nga Huk kun diin ginplano an sunod nga bubuhaton.

     Nabatian niya an boto-boto han pusil han tipauli na hiya. An iya mga pitad mabug-at, an panan-aw madulom. An iya kasingkasing haros bumuto hin pagkasina ngan usa la an nakada han iya panhunahuna – an paghatag hin hustisya han iya bugto ngan hadton iba nga nagkamatay hat’ nga aga.

     Natatabok pa la niya an salog han panhagurong han mga eroplano. Usa la an karuyag signgon hadto – naka-landing na hi MacArthur ha Red Beach ngan titikangan na an pagbomba han mga kota han Hapon. Kinarida hiya tipakado han ira payag kay igtatago niya an mga minayoyo didto han kweba ha tiilan han bukid. 

     Harayo pa hiya, duro na an iya kulba. Iba nga klase han kamingaw an iya hin abtan.  Waray kaiha nabuong ini han kurahab han iya anak. Nadidto an puya han pugaran han katubakan, gintarambakan han nagpipinangagat nga insekto. Iya ini pinurot, ginpinaspasan an mga tubak ngan ginliwanan. Katapos pinahigda didto han duyan.  Nagpadayon hiya pamiling han iya asawa.  

      An sundalo kahohoman pa la magbuho hin lubongan didto han pangpang han salog. Iglolobong na unta an lawas pero hinkit-an an naranggat nga bitay han kwentas ni Himaya. Bubolsahon na niya ini han pinalaprak hiya han bala. An mga katamsihan nga nagpupurungkay ha igbaw han kakahoyan nagkalupad.

     Dinaop hi Pendo ngan gamit an bayoneta nga nagtiwas han kinabuhi han asawa, ginbinuno an

Hapon ngan binanyakan an lawas tipakadto han makusog nga sulog han salog. Tigda la binunok –  nahugasan an dugoon nga pangpang.

     Iya ginsul-ot an kwentas ngan tikang hadto waray na hukasa.

     Gin upay niya pagtabon kan Himaya an gisigisi nga dugoon hini nga bado. Kahoman kinugos ngan hinay-ad  ha butnga han iya namumukadkad nga mga tanaman. An puya didto han duyan, diri na nakiwa. Waray maantos an lara han dagko nga tubak. Naghimo hiya hin lubongan para han duha nga minahal niya ha kinabuhi ngan nagpaaga hin lamay.

     Pagsidlit han adlaw, tinuoray na an pag api niya han mga guerilya. Mas mabangis na hiya, waray pagkahadlok ngan pagkalooy han mga kakontra.

    

   “Hoy, Mia,” ginsangpit ako han boses ni Mama. “Diin ka ba nga planeta kumadto nga baga’n nawara ka man.”

     Hiniyom ako ha iya ngan nagpadayon an iya gin iinistorya.

     “Diri tinuod nga namatay an puya ni Pendo…..”

     Ginkulba ako dayon, ngan waray pa niya katatapos an ginyiyinakan, baga hin nasabot na ako kun ano an nahitabo hadton puya ngan kon hin-o hiya. Nagsaro an akon mga pagbati, pero diri upod an pagbasol nga bata la an pagkilala ko han akon tinuod nga amay. Kun panhuhunahunaon, nabuhat la niya an pagpaangkon ha akon kay waray gud lugar an kapuyahan didto han kinabuhi nga iya pinili. Ako ngan han akon nanay, sugad ha iya – mga biktima han gubot nga dara han ika-duha nga pangkalibutanon nga guera.

     Waray man liwat hiya ngan han ginmat-an ko nga mga kag-anak pagkulang hin pagmatngon ngan pagmayoyo ha akon. Nagpasalamat ako han higayon makilala  ngan mapasabot ko hiya han pagkarawat ko ha iya nga amay.

     “Adi, Mia, an urhi nga habilin ni im tatay.” ngan gindulhan ako hin dako nga sobre.

     Siyahan ko nakit-an an bulawan nga bitay han kwentas. Inabri ko dayon an kasingkasing ngan inatubang ha akon an hulagway han akon tinuod nga iroy. An iya kamahusay nalutaw didto han nagtitikalubad nga retrato. Ha kaluyo nga bahin han kasingkasing, may mas bag-o nga kodak  – adton kuha ha akon han  ika-katorse ko nga ka-adlawon. Kun diri daan an usa, makakasiring an makita nga retrato ini han usa la nga babaye. Asya ini ngay-an an anting-anting han akon amay.

      Ginpalipali ko an mga dokumento han iya mga propriydad ngan binificio nga iginbilin niya ha akon. Panhigawas hinin tanan, may nahabilin pa nga surat.

      “Siguro Iday,” natikang an surat, “pakabasa mo hini maaram ka na nga ako an imo amay. Yana nga inihap na it ak mga adlaw, kinahanglan ka na gud masayod hit im pagkatawo.”

     “Iginbuburod ka na ni Himaya han pagka-asawa namon. Ginlugos hiya han tatay ni Primo, nga may asawa ngan anak nga daan. Dara gihapon han dako ko nga paghigugma han tinuod mo nga iroy, waray ako magruhaduha han pag-angkon, labi na pagtindog nga tatay nimo.”

     “Diri ko gad buot ipahinundum o dugangan an kaul-ol nga imo inabat o inaabat pa abot yana, pero panahon na nga masayod ka han hinungdan kay ano ginkinahanglan igsakripisyo an iyo paghigugmaay. Dako adto nga kasal-anan ha Diyos kun nahinayon.”

    “Asya ini an kamatooran nga waray ako sadang nga kusog igsumat ha imo hadto. Hinihingyap ko la yana nga imo maiintindihan an akon rason. Di ko buot gub-on an imo murayaw nga kinabuhi.   

     “Sanglit, pasaylo-a ako. Bispa diri ta ikaw kadugo, mas labaw pa an panan-aw ko ha imo kay an  paghinigugmaay namon han imo nanay, amo’t nagdudugtong ha aton.”

    “Ta hala. Bisan waray kita magkaupod nga bug-os nga pamilya, dako it ak pasalamat nga bahin ka han akon kinabuhi.            

                                                                                             –  an imo Tatay Pendo.”

     Waray parte han akon lawas nga nakagkiwa pakabasa ko han surat, labot la han mga luha nga nadalosdos ha akon bayhon.

     Pagbalik namon ha ospital, amon ginkatapo an padi tipagawas han kuwarto. Ginpadali niya ako ha sulod. Nagtitikang na pagpanaw hi Tatay Pendo. Hinarani ako dayon ha iya, hinarok ngan ginakos ko hiya samtang hinbabatian ko an iya nagtitikaluya nga boses sigi an pangaro hin pasaylo. Kahoman, hiniyom hiya ngan piniyong.

    

      Paghilubong niya, binalik ako ha eskwelahan. Didto han ak lamesa ha dormitoryo, an binayaan ko nga libro abri pa didto han akon ginbibinasa antes ako inuli. Amo ini an kataposan han susumaton ni Pedro Penduko.

     “Hi Pedro nakikipag-away hin dakudakoan nga masag didto han kawad-an han babayon. Andam na an iya bangkaw pagtira han nagdidinaop nga hayop nga nagkakalayo an mga mata. An mga magtarum nga kagat inalsa ngan naabot an iya liog. Waray hiya makagat pero nalaknit an iya kwentas kun diin nabitay an iya anting-anting. Iya ini gindalidali pagpurot pero mas malaksi an masag ngan nakang-it an iya liog. An baybayon gintina han iya dugo. Binalik an masag ngadto han iya lungag. Waray kaiha, inabot an diwata nga nahihigugma kan Pedro ngan gindara an iya lawas ngadto han lugar han mga engkantado.“

     Nakahiyom ako kahoman han susumaton ngan gintikangan ko pagsurat an akon istorya. Hintad-an ko na an tinuod nga Pedro Penduko – an Tatay Pendo ko.

**   **   **

Pasabot han Nagsurat  – 

     An mga tawo ngan insidente hinin nga istorya, puro himohimo la han imahenasyon han nagsurat – labot la hadton mga lugar, petsa ngan panhitabo han ikaduha nga pangkalibutanon nga guera.  Bisan an susumaton ni Pedro Penduko ngan han dako nga masag, himohimo gihapon.

Pagpahalipot han Istorya  (Synopsis)

     Hi Mia usa ka estudyante han hataas nga pag-aradman ha literatura. Maghihimo hiya hin papel tungod hin tawo nga sugad an kinaiya hadton bayani han aton metolohiya nga hi Pedro Penduko. Waray pa niya ini matikangi kay nagpipinanhunahuna pa hiya kun hino an iya pipilion nga tawo.

     Ginpauli hiya ha ira bungto han iya kag-anak kay an iya bata naghihikamatay. Nabibido pa hiya hini nga bata kay gindid-an hiya pag-asawa duha ka-tuig na an naglabay. Inuli gihapon hiya kay nangigbaw an mag upay nga paghinumdum niya hini.

     Didto ha ira, nanumbalik an mga istorya han kaagi ha kinabuhi han iya bata. Usa ini nga mabangis nga guerilya. Han kahoman han guera nahimo hiya nga hipe han polisiya han ira bungto, ginkakahadlokan han mga kriminal ngan mga maglabad.

     An kaagi niya ha kinabuhi, naiiba han kadam-an. Nahibaroan ni Mia nga bahin pa la hiya hinin nga istorya. Paghibaro nga nagpabag-o han panan-aw niya han iya bata.

     Kahoman paglubnga hini, binalik hiya ha eskwelahan. Base han mga hinumduman han iya bata,  nasabot na hiya kun hin-o an tawo nga igsusurat niya ha iya susumaton. Hintad-an na niya an tinuod nga Pedro Pendoko.

**   **   **

Advertisements

An Pasyon ni Anna

“Ma, kitaa na gud an ginbuhat ni Mano han akon munyeka!” naghihikatuok nga siring ni Isa ngan ginpakita an iya mulayan nga napugotan han ulo. “Iya ini gin aagaw ha akon kay maraksot kuno.”

“Aber daw.” Ngan ginkuha ko an morena nga munyeka nga miyembro han barkada ni Barbie Doll. “Sigi, ayaw na pagtuok kay aaydon ko ini niyan. Kuhaa na la hi Barbie ngan say pakimulayi. Iton hi Kurt pagbubusaan ko. Maaagum iton hiya hin kulitog.”

Namahid hi Isa han iya luha ngan nakatawa katapos dinalagan para magmulay kan Barbie.

Ginpadukot ko an abaga ngan akon ginsulod  pagbalik an li-og han munyeka. Katima gin patindog ko didto han tokador para magmara an padukot. Gin kinita ko ini, ngan kalit la nga may binalik ha akon hunahuna kay magkapareho an hitsura han munyeka hadton amon anay kasapit hin balay nga hi Anna.

Maiha ko na adto hiya hinkalimtan kay kaupod hiya han mga panhitabo nga diri maupay pagbalikbalikan bisan la ha panhunahuna. Pero yana nga haros upat na ka decada an naglabay, an akon panan-aw hadto nga hitabo kanan eduran na ngan mas halarum  na an pag intiende han mga serkumstansya nga nagdara hin sugad hadto nga hinatnan.

An mga eksena nga nakikita ko ha panhunahuna bagan telenovela na mas klaro pa kay kaupod ako han istorya. Binalik an mga talagudti nga detalye han mga panhitabo nga hinkit-an, hin batian ngan gin abat ko hadto. Akon ini yana ginsumpaysumpay para matagan ko hin kabug-osan an istorya ni Anna.

Una ko nga nakikilala hi Anna hadton halaba nga huraw han decada saysienta. Gindara hiya han iya asawa nga hi Man Jess ngada han balay han iya magurang nga may talyer nga paaraydan hin mga dyip ngan auto. Ini nga balay, dos andanas nga himo hin kahoy ngan inatupan hin pawod. Gin tunga-tunga ini para han pamilya han upat nga magburogto, usa na hi Man Jess. An ira gin uukyan nakikita tikang han bintana han am sala. Waray kodal nga naghahawa han am balay kundi upat la ka-metro nga tuna. Pati huringhuring tikang ha ira, mababatian mo. Usahay, maka-uurit an aringasa tikang didto han balay – may nagtutuok nga mga kabataan, may dagko nga karutatawa ngan himangraw, may irigyakay pa danay. Naguru-grabe pa kun nagkakahubog hira kay may aragwayay pa nga upod. Kung diri mo babalihon adto, maupay man gihapon hira nga kaharani. Labi na hi Anna nga makisangkayon.

Morena an panit niya pero klaro an iya pagka maanyag kay mas maitom pa han katutnga han kagab-ihon an iya halaba nga buhok nga abot ha iya hawak. Ini an nagkwakwadro han iya mahusay nga nawong. An iya mga mata haglarum nga gin kukurtinahan hin madakmol nga pirok. An iya im-im di na kinahanglan lipstikan kay kolor rosas nga daan ngan kun nahiyom o natawa, an iya mga ngipon bagan mga perlas. Guti-ay hiya nga pagkababaye pero maupay an porma han iya lawas. Kun nag uopod hira ni Man Jess nga baga hin higante sapit niya, damo an napapausa kay ano nagkaasawa hira.

Dako nga tawo hi Man Jess– hataas ngan maskulado. Diri maraksot pero di liwat guwapo. An iya kurong nga buhok pinahilaba abot ha iya abaga ngan ginhihigtan hin lastiko. Usa ka wrestler an imo hinunumduman kon nakikit-an hiya. Damo an iya trabaho. Nabulig hiya ha talyer ngan kun Domingo, sentenciador ha bulangan. Maaram liwat hiya maghilot han napipi-angan.

May bubon didto han harani han amon kodal ha atbang han balay. An am mga kaharani didto naalog hin tubig para gamiton paglaba ngan paglimpyo. An ira irimnon ngan gamit pagluto gin aalog nira ha amon gripo. Usahay hi Anna an nakadto ha amon pag-alog. Pero dida kami nagkasangkay ha may bubon kung diin hiya nanlalaba. Desi-otso anyos pa la hiya ngan ako mag-oonse anyos.

Pagtitikang pa la han bakasyon ha eskwelahan ngan trabaho ko an pamunyag ha mga tanom ni Mama. Gin bubuligan ako ni Anna mag-alog didto han bubon nga napulo kadupa an kahilarum. Pirmi kami nagkaka-istorya sanglit damo an akon nabaruan tungod han iya kinabuhi, sugad han pakaasawa niya kan Man Jess han desi-sais anyos pa la hiya.

Hiya an pinakamahusay didto han ira baryo. Damo an nangungunsoylo ha iya, an iba mga magurang hin duro ha iya nga maupay an mga pangnginabuhi. Kun may karisyohan ha baryo,  labi na kun surusaragyaw, hiya an duroulon han mga kalalakin-an. Diri niya sineseryoso an ira atensyon kay mayda hiya mga inop ngan ambisyon nga makatapos pag eskwela ngan maka-agi hin turotuhay nga kahimtang. Pero usa kagab-i, han tipauli hiya tikang hin saragyaw ha plasa, ginsundan hiya ni Man Jess ngan gindara ngadto han mga kakahoyan harani han salog nga waray tawo kun gab-i. Didto gintamas-tamasan an iya pagkababaye.

Kinabuwasan, namalaye dayon an mga kag-anak ni Man Jess. Waray na hiya nahimo kay nabadlisan na an iya dungog nga di  na hiya kakarawton han iya mga kag-anak. Dali-dali hira ikinasal nga siring pa niya, bisan hiya may pagbasol, iya na la ini ginkinimkim kay an iya asawa duro gud an gugma ha iya..

Bisan kami nga ira kaharani, amon ini hinkikit-an. Kung agahay, mamamat-an namon hiya nga nagkikinagod hin lubi para iharaplos ni Anna han iya buhok. Amo nga maupay pagkinitaon ini kay mahamis ngan nag-uuroinggat kong naiigo han sidlit han adlaw. Hi Man Jess pa gud an damon an buhat ha ira. Pinaura niya hi Anna nga bagan prinsesa an iya pagtratar.

An pangita niya kada adlaw eksakto la han ira panggastos. May plano hira kumadto ha Manila para mangita hin trabaho nga durodako an sweldo, sanglit hi Anna nagtinda hin mani, kendi ngan sigarilyo didto ha paradahan han mga bus nga harani ha pantalan. Kada adlaw labot la kon Domingo, nalakat hiya katima paningodto para mamaligya. Hi Man Jess naman nagikan han aga para ha bulangan. Siniswerte ngani hiya, may bibit nga bihag nga sunoy  nga ginhahatokan para han panihapon.

Domingo de Ramos na hadto ngan mapaso hin duro hat nga adlaw. Hi Mama ngan ako nanlingod didto han amon pergola nga gin pakanapan hin yellow bells na kusog an pamukad. Presko didto labi na kay damo an ka-akasyahan ha atbang han am balay. May dara kami nga barasahon – hi Mama, an peryodiko ngan ako libro ni Louisa May Alcott nga Little Women. Waray ka iha, hi Mana Pura nga bugto ni Man Jess inagi tikang ha tindahan.

“Oy, hapit anay didi,” tinawag hiya ni Mama. “Pag-istorya anay kita.”

“Ka presko gud dinhi ha iyo. Puyde pa dinhi kumaturog.” siring niya.

“Balitaw, ambot gud inin aton panahon – kun mag sesemana santa na, nagpaparaso gud hin duro.” baton ni Mama. “Magtitikang kamo niyan han Pasyon ano?”

“Ay! Oo. Bangin karuyag nimo sumabat. Pakadi la niyan nga gab-i. Hi Anna it makanta hin damo nga parte.”

Kasisiring pa la ini niya han pag-agi ni Anna. Naghuhulat hiya hin dyip didto ha atbang. Namostora hiya nga baga hin tikado hin katitirok.

Siring ni Mana Pura, “Tikain ka Iday nga mahusay ka man hin duro yana?”

Binaton hiya, “Gin imbitar ako ni Lily. Birthday niya yana.”

Han nakasakay na hiya, siniring dayon hi Mana Pura, “Hala, masisina gud hi Jess kun umabot niyan nga waray pa hiya.”

“Kay ano?” pakiana ni Mama, dayon siplat ha akon kay bangin ako magpinamati han ira istorya.

“Agi, Mana. Usahay nakakaduda iton nga pagbinaligya niya hin mani. Nakakabati kami hin huringhuring nga pati an iya mani-mani opod na hit baligya. Nahadlok gud kami kun makaabot ini nga tsimis kan Jess.”

“Amo ba?” siniplatan na liwat ako niya ngan ginpadayon an ira istorya hin mahinay ngan boses.

Nag inarte ako nga diri namamati, nga bug-os gud an ak atensyon didto han libro. Hadto nga mga panahon, ang mga kabataan diri gud pinapasabat han iri-istorya han mga magurang. Pero bisan pa man, diri ko gihap hira puyde sumatan kay nagsaad ako kan Anna nga waray iba nga makakasabot kun ano an tinuod niya nga ginbubuhat.

Mayda mga panahon nga kami ni Anna nag-iistorya dinhi ha pergola. Iya ako ginsumatan kun diin hiya nakadto kada kulop nga an pagkasabot han iba namamaligya la hiya ni sigarilyo ngan mani ha paradahan. May nakilala hiya nga pintor nga nagkuha ha iya pagmodelo. Waray hiya makakagsumat hin iba, labi na kay usahay gin drawdrawing hiya nga hubo. Damo gud an maalsa han ira kiray kon mahibaro. Hi Man Jess, diri gud liwat masugot. Pero siring niya, para man ini ha ‘art’, labot pa dako an iya kita. Mas madali hira makakatipig hin kwarta nga pamasahe tikadto ha Manila.  Naiintiendihan ko hiya, kay damo na nga art books an akon himbasahan ngan nakakita na ako hin mga art exhibits na may mga hubo.

Sanglit han ginpipinamatian ko an uroistorya nira Mama, nakakasiring la ako – kun maaram la kamo han kamatooran, diri gud niyo paglilinibakon hin sugad hito hi Anna.

Waray ka iha, inuli hi Man Jess, bitbit an manok nga naturo pa an dugo didto han li-og nga waray na ulo. Natima an iriistorya nira Mama ngan hi Mana Pura inuli ha hira.

Hadto nga gab-i nagtikang an Pasyon – an kinatuig nga ritual han pagkanta han kaagi ni Hesus Kristo bag-o hiya gin raysang ha crus. Napulo na ka tuig nga akon ini hinbabati-an ngan haros memoryado ko na. Masumo la usahay pagpinamation kay an tuno nagbabalikbalik la. Pero hat nga gab-i – makaruruyag dunggon kay may melodya an boses ni Anna.

Kinabuwasan, nabatian ko an pagkinagod han lubi ni Man Jess. Bagan damo nga lubi an ginkinagod kay naoroiha hiya nahuman. Diri la ngay-an para han buhok ni Anna an ginkagod. Ighirimo liwat niya hin lana para han iya panhilot. Surundanon han mga parahilot nga mangnguha hin mga tanum nga nakakabulong didto ha kagurangan kun Biernes Santo. Ira ini gin lalaso kahuman pinupokpok para sagolan hin lana ngan mahihimo nga banyos o panhaplos.

Han maniningodto na kami, nabatian namon an mga boses nga nag aargumento. Diri na karuyag ni Man Jess nga magbaligya pa an iya asawa kay semana santa na. Hi Anna liwat, nangungusog la nga kanugon gihapon an adlaw kay damo an pasahero ha estasyonan nga nangunguli ha mga kabungtohan. Sinugot hi Man Jess gihapon han pagsaad ni Anna nga abot la hit Miyerkoles Santo an iya pamaligya. Pagkagab-i hiya la gihapon an kinananta han Pasyon.

Han kulop han Miyerkules Santo, nagkadungan kami ni Anna paggawas han am mga balay. Naghulat hiya hin dyip ngan ako kinadto ha tindahan. Damo an mga estambay didto nga nagtitikang na hin irignom. Sige an ira ngisi-ngisi ngan han nakasakay na hi Anna, akon hinbatian an ira uroistorya.

“Probida ano – Miyerkules Santo nga Miyerkoles Santo, nagnenegosyo la gihap hi Magdalena!” siring han usa.

“Di pa man puyde yana kumaon hin karne.” dugang han lain nga estambay.

Binaton liwat an usa pa, “Bangin seafood it iya kakaonon!”

Kahuman, nagkatatawa hira.

Ginsaway hira ni Mana Virgie nga tag-iya han tindahan. “Hoy! Kamag-aringasa niyo

nga mga erehes kamo!” ngan siniring hiya ha akon, “Pasensyahi na la hira Iday kay waray inin mga lingaw.”

Ginpalit ko an akon kinahanglan ngan inuli dayon nga nauurit han mga bastos nga estambay bisan waray ako sarabotan kun ano an karuyagsigngon han ira ginyiyinakan.

Ha ira balay, hi Man Jess nagpipinamiling hin botelya para han iya ginhimo nga lana didto han aparador nga butanganan han mga limpyo nga baso ngan pinggan. Nakit-an niya an may taklob nga lata. Iya ini inabrehan ngan na diskubrehan an madakmol nga linikid nga kuwarta. Napausa hiya kay diri sugad kadamo an magaganansya han iya asawa hin pagbinaligya hin mani. Nagpinanmorootbuot hiya ngan baga tinuboan hin pagduda. Siyempre diri niya makakarawat nga ginlilinuko hiya ni Anna pero ha iya pag asay-asay bagan  possible liwat. Nagplano hiya kun ano an bubuhaton.

Kulopay na han pagbalik ni Anna. Waray gud hira magka-istorya hin halaba ni Man Jess kay nag-iinandam ini han iya butang para pag kadto ha bukid. Hi Anna liwat, nagpinanlimpyohon han balay kay mangangabot na an masabat pagbasa han pasyon.

Kinabuwasan, sayo pa hi Man Jess linakat. Ginsiring niya an asawa nga bangin Sabado pa hiya makakauli. Kahuman han duha ka oras, kinarigo ngan nagliwan hi Anna ngan linakat liwat. Waray gud hiya bisan guti-ay nga suspetsa nga ginbibinantayan hiya han asawa nga nakadto na ngay-an ha paradahan naghihinulat. Sugad han iya pirmi ginbubuhat, sinakay hiya han awto nga parakuha ha iya nga inandar dayon. Nakita ini tanan han asawa nga nakakasiguro na nga mayda lain nga binuhatan hi Anna. Waray hiya umuli hat nga gab-i.

Hadto nga gab-i han Huybes Santo, an kanta han pasyon tungod han urhi nga panihapon ni Kristo nga kaupod an iya mga apostoles nga ginhugasan niya an mga tiil. Kinanta pa ni Anna an pagharok ni Hudas kan Hesus nga nagtutdo han mga sundalo nga Romano kun hin-o an darakpon. Kahuman nagtikang na an dalan ni Hesus ngadto ha Kalbaryo.

Mapaso-pasuan an adlaw han Biernes Santo. Mamingaw an kakalsadahan kay an mga tawo namamahuway o nagpipinangngadi ha sulod han kabalayan. Tikahuman na an amon paningngodto han tigda la nga nakabati kami hin nag-aaway. Dagko an mga tingog. Danay baga hin may ginlalapatong hin kahoy nga tawo ngan dayon may nakurahab hin, “Husto na, kalooyi gad ako!”

Kahuman, dako nga boses an siniring, “Amo inin maupay hit pareho ha imo!”

An sunod namon hindunggan an baga hin mabug-at nga butang nga nahulog ha salog.

Nagmingaw hin pira ka minuto. An radio nga ginpatokar nababatian na liwat. Magtitikang na an Siete Palabras.

“Mano, Mana!” may nagtitinawag han akon Papa ngan Mama didto ha gawas. “Buligi kami, may nahitabo kan Anna.”

“Ano?” nababaraka nga nagpakiana ni Mama.

Hi Papa naman nakaabat dayon nga grabe gud an nahitabo sanglit tinawagan niya an ospital nga magpadara hin ambulansya, ngan katima an polisya. Hi Mama inupod kan Mana Pura. Han ira pagdali-dali, waray nira kamangno-i nga sinunod ako ha ira.

Nagkakatitirok an mga kabugtoan ni Man Jess didto ha gawas han sirado nga balay.

Waray hira pagpasipara pagsulod kay hadlok hira nga maghuramentado ini. Hi Man Pura nga ira pinakamagurang say an nag-abri han portahan ngan maka-ngingirhat an amon hin kit-an.

Hin Man Jess naghihinagulgol didto han katre kun diin hiya liningkod. Sigi an iya paghinapohap han buhok han ulo ni Anna nga iya ginkikinugos. An lawas han asawa nadida harani han iya tiil. An sansibar nga duguon nadidto ha iya wala. Waray nakagsaba ngan an nadudungog la amo an una nga pulong ni Hesus Kristo nga gin yayakan han padi didto han am radio.

“Pasaylo-a hira Ginoo, kay diri hira nasabot hit ira binubuhat.”

Dinalagan ako tipagawas han kuwarto ngan hapit kami ni Papa magkabunggo. Kaupod niya an taga-ambulansya nga an polis. Iya ako dayon gindara tipauli ngan nagsinuka ako pag-abot ha amon. Hadto nga gab-i waray ako mahihimutang. Akon gin kuha an usa nga madakmol nga  hilapad nga sobre. Hinatag ini ni Anna hadton Huybes Santo han gab-i. Amo pa la adto an primero ko pagsabat han pangadi. Kahuman han Pasyon, iya ako ginsigngan, “O, Nina – adi in ak guti-ay nga regalo ha imo. Usa ka hinumdoman hit aton pagkasangkay.”

“Oy! Salamat… kay ano nga gintatagan mo ako hin hinumduman, tilalakat ka ba?”

Hiniyom la hiya han iya hiyom nga makuri hi kalimtan, tapos nagyakan, “Basta, imo na iton. Hiposa baya hin maupay, ha?”

Akon inabrihan an sobre hadto nga gab-i. Mayda hiya guti-ay nga surat didto – “Hinahatag ko ini ha imo, kay ikaw la it nakakaintiende ha akon. Amo la ini ang pasalamat ko ha imo.”

An iba nga mga papel didto mga drawing ha iya nga iba-iba an postura opod na adton mga waray hiya saplot ha lawas. Pirmado inin tanan han pintor nga iya ginmomodelohan. Amo ini an ginbasehan han pagpintura hin mag-upay  nga ladawan. Iya liwat ini hinatag kan Anna nga hinumdoman kay nahuman na an iya trabaho hadto nga kulop. An pintor bago pa la nga nakikilala ha nasod han kamaupay magpintura.

Han ginkikinita ko inin nga mga drawing, baga hin na kokonsiensya ako. Waray gud ka papara ha ak hunahuna an pakiana nga – ano daw la kun iginsumat ko bisan la kan Mama an akon nababaroan? Bangin diri unta adto mahihitabo nga makangingirhat nga pagkamatay ni Anna.

Nagkinasakit ako hadto nga bakasyon kay diri ako nahihingaturog hin maupay. Sigi-sigi la an pagnginarat ha akon. An akon mga kag-anak nasabot nga gin ugmaran ako han akon nakit-an. Han dada-on na unta ako ha psychiatrist, akon hira gin istoryahan tungod kan Anna. Nagtikang ang ak pagkaupay han pagpahungaw ko han kamatuoran – kamatuoran nga bangin la unta amo an nakagsalbar kan Anna ha kamatayan.

Pagkahuman han bakasyon, binalhin kami hin balay nga harayo dida han am inukyan. Linabay an damo nga tuig ngan akon hinkalimtan adto nga Semana Santa kun diin hinkit-an ko an pagka animal hit tawo. Nakasiring ako ha ak kaugaringon nga maupay pa ini nga munyeka kay madali-dali la aydon – pero an tawo, kun mapugotan, di mo na maibabalik na iya kabug-osan.

Sinulod na liwat hi Isa ha kuwarto.

“Oy! Naayad mo na hiya! Maupay na la kay minimingaw na hi Barbie hit iya sangkay.”siring niya, kahuman iya ako ginkinita. “Nagtinuok ka ba Ma?’

“Ay, napulingan gad la ako. Ano pa it ngaran hit im munyeka?”

“Waray pa ini nakon bunyagi, pero hi Mano Kurt nasiring hi Black Beauty kuno ini.”

Nakatawa ako ngan ginsiring ko hiya, “Hi Anna it iya ngaran.”

“Okay. Aw, Ma – adi ngay-an an im barasahon. Gindul-ong pa la ini yana.”

Ginawas hiya dara an munyeka ngan nagtikang ako hin pali-pali han barasahon. Dinako an ak mata han sunod ko nga hinkit-an. Usa ka artikulo tungod kan Amor Seco – an famoso nga babaye nga pintor dinhi ha nasod. Hinsabtan ko nga may exhibit hiya nga hihimoon kinabuwasan ha usa ka mall ha syudad. An titulo han iya koleksyon – An Lain-lain nga Nawong ni Eva. Nagpadayon ako hin basa ngan umabot ako han parte kun diin hiya nagpapahibaro nga nangingita hiya hin usa ka babaye nga Anna an ngaran o kung hin-o man an nakakakilala hini. May karuyag hiya paliton nga mga drawing nga iya nahatag kan Anna hadto.

Akon gin tigamnan an horas han pag-abre han exhibit ngan nagpinamiling han sobre nga ginhipos ko didto han kaban nga burotangan ko han akon mga hinumduman.

Kinadto ako pagkabuwas ha mall ngan ginkinita ko an mga mag-upay nga ladawan ngan eksena nga ginpintura. An kadam-an hini kan Anna. Ginhulat ko an pintor nga mayda pa presscon nga gin aatenderan.

Han nagkita na kami, ngan nakit-an niya an akon dara, iya ako gin imbitar pangaon didto han restoran ha harani. Dinhi, damo an iya ginpinakiana tungod han iya hadto modelo. Naghikatuok hiya han dinangatan ni Anna. Katima han akon istorya, pinili hiya han mga drawing nga iya kinahanglan ngan tinagan ako hin tseke. Dako an ginsurat didto nga kantidad ngan akon ini inuuli ha hiya. Nagsiring la hiya nga imo iton mga drawing, sanglit dawata la it kwarta. Ngan kay nakasabot man hiya ngan manunurat ako, iya ako gin imbitar pagsurat han istorya ni Anna kay mayda hiya ginhihimo nga libro han iya mga obra maestra ngan mas maoroupay kun may artikulo tungod han iya paborito nga modelo.

Duro an akon pasalamat labi na kay nagplano ako hin pag-uli ngadto han lugar kung diin ko ginkasangkay hin Anna. Akon pamimilngon an iya lubnganan ngan ipapaayad ko ini. Akon liwat hiya hahalaran hin misa ngan novena ha simbahan. Guti-ay gad la ini nga mahihimo ko para ha iya.

Binalik ako pagkita han ladawan han akon sangkay nga inaasay an pagka ma-intremis han kinabuhi – an buhat nga nagdara ha iya ha kamatayan, amo liwat it naghatag ha iya hin kinabuhi.

*   *   *


Categories

Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 311 other followers

Archives